दशैं चाडपर्व खर्च २०८३: श्रम ऐनअनुसार कर्मचारीले कति पाउँछन्?
नेपालमा दशैं नजिकिँदै गर्दा निजी क्षेत्रका कर्मचारी तथा श्रमिकहरूका लागि चाडपर्व खर्च अर्थात् Dashain Festival Allowance महत्वपूर्ण विषय बन्ने गर्दछ। दशैंको समयमा घरपरिवारको खर्च व्यवस्थापन गर्न सहयोग पुर्याउने यो रकम रोजगारदाताले कर्मचारीलाई उपलब्ध गराउनुपर्ने कानुनी सुविधामध्ये एक हो।
नेपालको श्रम ऐन, २०७४ को दफा ३७ ले चाडपर्व खर्चसम्बन्धी व्यवस्था गरेको छ। यस लेखमा चाडपर्व खर्च कति पाइन्छ, नयाँ कर्मचारीले कसरी पाउँछन् र रोजगारदाताले के गर्नुपर्छ भन्ने विषयमा सरल भाषामा जानकारी दिइएको छ।
१. चाडपर्व खर्च भनेको के हो?
चाडपर्व खर्च भनेको कर्मचारी वा श्रमिकलाई आफ्नो धर्म, संस्कृति तथा परम्पराअनुसार मनाइने प्रमुख चाडपर्वका लागि रोजगारदाताले उपलब्ध गराउने रकम हो।
श्रम ऐन, २०७४ को दफा ३७ अनुसार प्रत्येक श्रमिकले प्रत्येक वर्ष एक महिनाको आधारभूत पारिश्रमिक (Basic Salary) बराबरको रकम चाडपर्व खर्चका रूपमा पाउने व्यवस्था छ।
यो रकम कर्मचारीको कुल तलब (Gross Salary) भन्दा आधारभूत पारिश्रमिकका आधारमा गणना गरिन्छ।
२. श्रम ऐन, २०७४ को दफा ३७ मा के व्यवस्था छ?
दफा ३७ अनुसार मुख्य रूपमा निम्न व्यवस्था रहेका छन्:
- एक महिनाको आधारभूत पारिश्रमिक: प्रत्येक वर्ष चाडपर्व खर्चबापत एक महिनाको आधारभूत पारिश्रमिक बराबरको रकम पाउने व्यवस्था छ।
- आफ्नो प्रमुख चाड रोज्न सकिने: कर्मचारीले आर्थिक वर्षमा एकपटक आफ्नो धर्म, संस्कृति तथा परम्पराअनुसारको प्रमुख चाडमा रकम पाउन रोजगारदातालाई लिखित अनुरोध गर्न सक्छन्।
- दशैंमा भुक्तानी: अर्को प्रमुख चाडका लागि लिखित अनुरोध नगरिएको अवस्थामा चाडपर्व खर्च दशैंको समयमा उपलब्ध गराउने व्यवस्था छ।
- एक वर्ष सेवा अवधि पूरा नभएका कर्मचारी: रकम भुक्तानी हुने दिनसम्म एक वर्ष सेवा अवधि पूरा नभएको अवस्थामा काम गरेको सेवा अवधिको अनुपातमा चाडपर्व खर्च पाउने व्यवस्था छ।
कानुनी आधार: श्रम ऐन, २०७४, दफा ३७।
३. दशैं चाडपर्व खर्च कसरी गणना गर्ने?
चाडपर्व खर्च गणना गर्दा कर्मचारीको आधारभूत पारिश्रमिकलाई आधार मानिन्छ।
उदाहरण १: एक वर्ष सेवा अवधि पूरा भएको कर्मचारी
यदि कर्मचारीको मासिक आधारभूत पारिश्रमिक रु. ३०,००० छ भने, पूर्ण वार्षिक चाडपर्व खर्च रु. ३०,००० हुन्छ।
उदाहरण २: एक वर्षभन्दा कम सेवा अवधि भएको कर्मचारी
यदि मासिक आधारभूत पारिश्रमिक रु. ३०,००० छ र रकम भुक्तानी हुने दिनसम्मको योग्य सेवा अवधि ६ महिना छ भने, अनुपातिक गणना यस प्रकार हुन्छ:
चाडपर्व खर्च = आधारभूत पारिश्रमिक × सेवा अवधि ÷ १२
= रु. ३०,००० × ६ ÷ १२
= रु. १५,०००
यो उदाहरण बुझाउनका लागि मात्र हो। वास्तविक रकम सेवा अवधि, लागू कानुनी व्यवस्था र रोजगार अभिलेखका आधारमा निर्धारण हुन्छ।
४. नयाँ जागिर सुरु गरेका कर्मचारीले पनि चाडपर्व खर्च पाउँछन्?
पाउँछन्। श्रम ऐनको दफा ३७(३) ले रकम भुक्तानी हुने दिनसम्म एक वर्ष सेवा अवधि पूरा नगरेका श्रमिकलाई काम गरेको सेवा अवधिको अनुपातमा चाडपर्व खर्च पाउने व्यवस्था गरेको छ।
उदाहरणका लागि, कुनै कर्मचारीले २०८२ साल साउनमा जागिर सुरु गरेको छ भने दशैंको समयमा उसको सेवा अवधि कति पुगेको छ भन्ने आधारमा चाडपर्व खर्च गणना गर्नुपर्छ।
यस अवस्थामा कर्मचारीले एक वर्ष पूरा नगरेको कारण देखाएर चाडपर्व खर्चको व्यवस्था नै लागू हुँदैन भन्न मिल्दैन। यद्यपि वास्तविक हक र रकम कर्मचारीको सेवा अवधि तथा लागू कानुनी व्यवस्थाअनुसार पुष्टि गर्नुपर्छ।
५. कम्पनी घाटामा गएको अवस्थामा चाडपर्व खर्च के हुन्छ?
श्रम ऐनको दफा ३७ मा चाडपर्व खर्चको व्यवस्था गरिएको छ। यस दफामा चाडपर्व खर्च पाउन कम्पनी नाफामा हुनुपर्ने सर्त उल्लेख छैन।
त्यसैले कम्पनीको नाफा वा घाटालाई मात्र आधार बनाएर यस कानुनी सुविधाबारे निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन। रोजगारदाताले सम्बन्धित श्रम कानुन, कर्मचारीको सेवा अवस्था र लागू हुने अन्य कानुनी व्यवस्थाका आधारमा आफ्नो दायित्व पूरा गर्नुपर्छ।
६. चाडपर्व खर्च नपाएमा कर्मचारीले के गर्ने?
यदि आफूले पाउनुपर्ने चाडपर्व खर्च प्राप्त नभएको लागेमा कर्मचारीले निम्न कदम चाल्न सक्छन्:
- आफ्नो नियुक्तिपत्र, तलब विवरण तथा सेवा अवधिको अभिलेख सुरक्षित राख्ने।
- रोजगारदाता वा मानव संसाधन (HR) विभागमा लिखित रूपमा रकमबारे जानकारी माग्ने।
- कति रकम पाउनुपर्ने हो र कति रकम भुक्तानी भएको छ भन्ने विवरण जाँच गर्ने।
- समस्या समाधान नभएमा आफ्नो कार्यस्थल हेर्ने सम्बन्धित श्रम तथा रोजगार कार्यालय वा श्रम तथा व्यवसायजन्य सुरक्षा विभागमा जानकारी लिने र आवश्यक निवेदन दिने।
सम्बन्धित कार्यालयमा जाँदा नियुक्तिपत्र, तलब विवरण, बैंक भुक्तानी अभिलेख तथा रोजगारदातासँग भएको लिखित संवाद उपयोगी हुन सक्छन्।
७. कर्मचारी र रोजगारदाता दुवैले ध्यान दिनुपर्ने कुरा
कर्मचारीले आफ्नो आधारभूत पारिश्रमिक, नियुक्ति मिति र सेवा अवधिको विवरण बुझ्नुपर्छ। रोजगारदाताले पनि कर्मचारीको सेवा अभिलेख तथा चाडपर्व खर्चको गणना स्पष्ट राख्नु आवश्यक हुन्छ।
कर्मचारीले आफ्नो हकबारे जानकारी माग्दा सम्भव भएसम्म लिखित माध्यम प्रयोग गर्नु राम्रो हुन्छ। यसले भविष्यमा कुनै विवाद भएमा आवश्यक प्रमाण सुरक्षित राख्न सहयोग गर्छ।
निष्कर्ष
दशैं चाडपर्व खर्च नेपाली श्रमिकहरूका लागि महत्वपूर्ण कानुनी सुविधा हो। श्रम ऐन, २०७४ को दफा ३७ ले प्रत्येक वर्ष एक महिनाको आधारभूत पारिश्रमिक बराबरको चाडपर्व खर्च र एक वर्षभन्दा कम सेवा अवधि भएका श्रमिकका लागि अनुपातिक भुक्तानीको व्यवस्था गरेको छ।
त्यसैले कर्मचारीले आफ्नो तलब संरचना, नियुक्ति मिति र सेवा अवधिका आधारमा पाउनुपर्ने रकमबारे जानकारी राख्नु आवश्यक छ। रोजगारदाताले पनि प्रचलित कानुनअनुसार आफ्नो दायित्व पूरा गर्नुपर्छ।
आफ्नो श्रम अधिकारबारे जानकारी राख्नुहोस् र आवश्यक पर्दा सम्बन्धित सरकारी निकायबाट आधिकारिक जानकारी लिनुहोस्।
? Helpful